Tám tên địa danh và nơi chúng bắt đầu

Trước khi là Thăng Long, vùng đất này đã mang các tên Long Biên, Tống Bình, Long Đỗ. Năm 866, Cao Biền đổi gọi là Đại La. Năm 1010, Lý Thái Tổ dời đô về thành Đại La và đổi tên là Thăng Long, nghĩa là rồng bay lên; tương truyền vua thấy rồng bay lên.

Tên còn đổi nhiều lần: Đông Đô thời nhà Hồ (1397), Đông Kinh từ năm 1428 khi Lê Lợi đổi tên Đông Quan thành Đông Kinh. Đông Kinh là gốc của chữ Tonkin mà người phương Tây dùng để gọi cả miền Bắc. Năm 1831, vua Minh Mạng cải tổ hành chính, chia cả nước làm 29 tỉnh, trong đó có tỉnh Hà Nội; tên Hà Nội bắt đầu từ đó. Tấm bản đồ “Hoài Đức phủ toàn đồ” vẽ năm 1831 được Tuổi Trẻ mô tả là bản đồ của năm cuối cùng của kinh thành Thăng Long và năm đầu tiên của tỉnh Hà Nội; hơn nửa thế kỷ sau, năm 1888, thành phố Hà Nội mới ra đời.

Ví dụ dùng: “Hoàng thành Thăng Long mang tên kinh đô thời Lý, còn tên Hà Nội có từ năm 1831.”

Theo Wikipedia tiếng Việt, “Sa Pa” là tên người dân địa phương dùng, xuất phát từ tiếng Quan thoại có nghĩa là “bãi cát” (Hán Việt: Sa Bá, 沙壩). Người Pháp viết là “Chapa”.

Từ năm 2025, Sa Pa là tên một phường của tỉnh Lào Cai. Ví dụ dùng: “Chapa trên tấm bưu ảnh cũ chính là Sa Pa.”

Theo Wikipedia tiếng Anh, một số ý kiến cho rằng tên là cách người Việt đọc lại chữ Chăm “da nak”, nghĩa là cửa sông lớn. Nhà nghiên cứu Inrasara đề xuất chữ “daknan”, nước lớn; nhà nghiên cứu Sakaya liên hệ với chữ “danang” của tiếng Raglai, nguồn sông.

Tên khác của nơi này là Cửa Hàn; người Pháp gọi Tourane hay Turon. Chữ “Cua han” có trên bản đồ của Alexandre de Rhodes năm 1650. Sau năm 1945, thành phố có lúc mang tên Thái Phiên.

Ví dụ dùng: “Tourane trên bản đồ thời Pháp là Đà Nẵng.”

Theo nhiều nhà nghiên cứu được Wikipedia tiếng Việt dẫn, Nha Trang là cách người Việt phỏng âm một địa danh Chăm có trước, “Aia Trang” trong tiếng Chăm, “Ea Trang” trong tiếng Rađe, dùng gọi con sông Cái chảy qua vùng này, nơi cửa sông có nhiều cây lau. Từ tên sông, chữ Nha Trang dần chỉ cả vùng đất.

Tài liệu Việt sớm có tên này: “Nha Trang Môn” (cửa Nha Trang) trong Toản tập Thiên Nam Tứ Chí Lộ Đồ Thư, soạn khoảng nửa sau thế kỷ 17; Phủ biên tạp lục (1776) ghi đầm Nha Trang, dinh Nha Trang. Từ ngày 01/7/2025, Nha Trang là tên một phường của tỉnh Khánh Hòa theo Nghị quyết 1667/NQ-UBTVQH15.

Ví dụ dùng: “Nha Trang ban đầu là tên con sông, sau mới thành tên vùng đất.”

• Phân biệt văn bản có ngày (bản đồ, sắc lệnh, nghị quyết) với truyền thuyết và với giả thuyết của nhà nghiên cứu.
• Khi nguồn ghi “một số ý kiến”, “có thể”, đừng viết lại thành câu khẳng định.
• Tên do người nước ngoài ghi lại (Faifo, Tourane, Chapa, Hué) là dấu vết của cách đọc theo tai họ, hữu ích để tìm bản đồ, tài liệu cũ.
• Tên địa danh và tên đơn vị hành chính có thể tách nhau sau mỗi đợt sắp xếp; viết địa chỉ theo tên hành chính hiện hành.